Parafia św. Mikołaja w Papowie Biskupim

Zarys historyczny parafii

We wczesnym średniowieczu cały obszar ziemi chełmińskiej pod względem kościelnym wchodził w skład biskupstwa płockiego i częściowo włocławskiego. W roku 1243 papież Innocenty IV utworzył samodzielną diecezję chełmińską. W myśl dekretu diecezja otrzymała obszar ziemi chełmińskiej wyznaczony rzekami: Wisłą, Osą i Drwęcą oraz ziemię lubawską. Stolicą diecezji została Chełmża, w której już wkrótce zaczęto budować katedrę. Pierwszym biskupem chełmińskim został dominikanin niemiecki Heidenryk (1245-1263). Pierwotnie diecezja wchodziła w skład metropolii gnieźnieńskiej, jednakże papież Aleksander IV w 1255 roku włączył ją do nowo powstałej metropolii ryskiej.

stara wieża

Kościół i parafia w Papowie wchodziły w skład diecezji chełmińskiej. Nie jest znana dokładna data budowy kościoła. Papowo było jednym z pierwszych ośrodków wiary chrześcijańskiej na ziemi chełmińskiej (XI/XII w.) Kościół, który miał się w tej miejscowości znajdować był, macierzystym nawet w stosunku do kościoła w Chełmży. Czy było tak rzeczywiście nie można dzisiaj stwierdzić, ponieważ brakuje dla tego okresu źródeł. Sama jednak nazwa miejscowości "Papowo" wskazuje na pewno na posiadanie jej przez osobę lub korporację duchowną. Nie można jednak dowieść, kiedy pojawiła się ona w historii miejscowości. Opisany powyżej okres kończy się wraz z pojawieniem się Krzyżaków na ziemi chełmińskiej. Bardziej dokładne informacje posiadamy z czasów, kiedy rezydowali oni już w Papowie. Pierwsza wzmianka w źródle pisanym otym, że w Papowie istniało probostwo pochodzi z 1284 r. Proboszcz z Papowa Krystian był świadkiem wystawienia dokumentu zatwierdzającego układ zawarty między komturem krajowym z Prus Konradem von Thierberg, komturem krajowym z Chełmna Hermanem von Schoenenberg a biskupem włocławskim Wisławem o kościół i dziesięcinę z okręgu Gniewu. Wzmianka o proboszczu wskazuje na to, że w Papowie musiał znajdować się kościół. Nie można jednak stwierdzić, czy był to kościół murowany, który przetrwał do dzisiaj. Najprawdopodobniej w Papowie znajdował się początkowo kościół drewniany. Utworzenie przez Krzyżaków w Papowie ośrodka administracyjnego, a co się z tym wiąże rozpoczęcie budowy zamku, wpłynęło na pewno na budowę nowego kościoła. Nie można dokładnie określić czasu jego powstania. Ogólnie przyjmuje się, że powstał ok. 1300 roku. Początek budowy mógł oczywiście sięgać i roku 1284, koniec natomiast początku XIV wieku. Kościół w Papowie można zaliczyć do grupy jednonawowych kościołów wiejskich, których było wówczas na ziemi chełmińskiej 53. Niektóre z nich mogą sięgać już 3 ćw. XIV wieku.

Kościół pod wezwaniem św. Mikołaja w Papowie wymieniony jest w źródle za czasów sprawowania urzędu biskupiego przez bpa Arnolda Stapila (1402-1416). Ostatnia wzmianka o średniowiecznej parafii papowskiej pochodzi z 1445 roku. Została ona ujęta w planie synodu laickiego, który miał się odbyć na terenie biskupstwa chełmińskiego. Nie wiadomo nic o realizacji tego planu.

Kiedy w roku 1505 król Polski Aleksander Jagiellończyk nadał miejscowość Papowo wraz z okolicznymi wsiami biskupom chełmińskim, parafia stała się domeną biskupią. Administracyjnie parafia należy do dekanatu chełmżyńskiego (na pewno już od XV wieku). W drugiej połowie XVI wieku obejmowała ona następujące miejscowości: Bartlewo, Błachtę, Chrapice, Dubielno, Falęcin, Folgowo, Niemczyk, Nowy Dwór, Papowo Biskupie, Staw, Wrocławki, Zegartowice, Żygląd. Z tych miejscowości była zbierana dziesięcina. Nastąpiło kilka zmian w zabudowie kościoła. Biskup chełmiński Piotr Kostka około roku 1590 pozwolił wybudować na cmentarzu przy kościele kaplicę św. Huberta, patrona myśliwych. Jego kult misiał być mocno rozpowszechniony, o czym świadczyły liczne wota. W roku 1754 było ich 43. Kult tego świętego zaowocował jeszcze powstaniem bractwa pod jego wezwaniem (nie wiemy jednak kiedy). W kaplicy cmentarnej znajdował się obraz świętego, namalowany w roku 1676 (zachował się do dnia dzisiejszego). Kaplica spełniała, obok funkcji miejsca kultu św. Huberta, także rolę kostnicy.

Obok kultu św. Huberta rozwinął się także w parafii, na pewno już w XVII wieku, kult św Rocha. Dzięki temu powstało drugie bractwo pod jego wezwaniem, którego członkowie opiekowali się chorymi i ubogimi.

ołtarz w kaplicy św. Huberta

Kościół parafialny zmienił swój wygląd zewnętrzny i wewnętrzny. W roku 1768 została dobudowana od strony południowej kościoła boczna kaplica. Jej fundatorem był właściciel Zakrzewa Jakub Zalewski. do tej kaplicy przeniesiono kult św. Huberta. Kaplica cmentarna prawdopodobnie podupadła albo została zniszczona. Około połowy XVIII wieku wzniesiono dolną część wieży. Z XVII i XVIII wieku pochodzi znaczna część wyposażenia kościoła: ołtarze, obrazy, sklepienie. Na uwagę zasługuje chór i prospekt organowy zbudowany około XVIII wieku. Z wcześniejszych wizytacji dowiadujemy się, że organy były utrzymane w dobrym stanie, jedynym mankamentem był czasami brak organisty np. w roku 1647.

Wiele ciekawych informacji dostarczają nam inwentarze kościoła parafialnego z XVII i XVIII wieku. W wyposażeniu kościoła znajdowały się np. monstrancja z krzyżem, kielich wielki srebrny pozłacany, relikwiarz św. Mikołaja, kielich mniejszy srebrny, pacyfikat mosiężny, krzyż z hebanu. Szaty liturgiczne to: 14 ornatów, 2 kapy, 2 dalmatyki, 8 alb z humerałami, 4 komże duże i 5 małych oraz nowa alba. Do tego dochodziło kilkanaście welonów i obrusów oraz kilkadziesiąt ręczników. Wyroby z mosiądzu to: korona o 6 lichtarzach, lampa mosiężna, 4 duże lichtarze, turyfearz, fajerka do ognia, kociołek do wody. Wyroby z cyny: 4 duże lichtarze, 2 małe, kielich z pateną, miednica z nalewką, 2 ampułki, 2 miseczki, 1 chryzmat, 2 lichtarze oprawne. Nie zabrakło także książeczek: mszał nowy i stary, agenda, brewiarz, 2 kanony, graduał, antyfoniarz, Biblia po łacinie, katechizm polski, Kazania Skargi, konstytucje synodalne, pasja wg. czterech ewangelistów.

Kościół parafialny posiadał jako uposażenie swoją ziemię. Była ona wielkości 4 włók. W roku 1667 były dodatkowe 2 włóki w Zegartowicach. Uposażenie w ziemi posiadał także organista. W roku 1773 były to 3 morgi. Proboszcz posiadał 2 ogrody, które w roku 1647 były utrzymywane przez 2 ogrodników. Nie wiadomo, w jakim stopniu korzystał proboszcz z owoców lasu i jezior. Prócz dochodów z ziemi i działalności gospodarczej ksiądz otrzymywał na pewno różne ofiary oraz opłaty za miejsca na cmentarzu. Poza tym każda wieś należąca do parafii płaciła odpowiedni czynsz. Plebania składała się z 2 pokoi sypialnych, izby, przedpokoju i kuchni. Była ogrzewana centralnie, prawdopodobnie przez podłogę. Gospodarstwo przy plebanii składało się z małej stajni i obory. Ksiądz posiadał 21 owiec, o które troszczył się niejaki Piotr Mlonka (1667).

Na ziemiach polskich, które weszły w skład zaboru pruskiego uległa zmianie organizacja kościelna. Stało się to na mocy bulli papieża Piusa VII "De salute animarum" z 16 lipca 1821 roku. Diecezja chełmińska uległa wtedy prawie trzykrotnemu powiększeniu, ponieważ w jej granicach znalazło się Pomorze Gdańskie, które dawniej należało do diecezji włocławskiej. Stolica diecezji została przeniesiona do Chełmży do pocysterskiego opactwa w Pelplinie.

W roku 1773 rząd pruski zlikwidował wszystkie majątki kościelne. Taki los spotkał także posiadłość biskupów chełmińskich w Papowie Biskupim.

W tym okresie kościół zmienił swój wygląd. Kiedy proboszczem był ks. Andrzej Wielandt w roku 1841 została dobudowana z drewna górna część wieży. Poza tym kościół był dwukrotnie restaurowany: w 1882 i 1906/07 roku. W roku 1867 parafia składała sięz 1932 osób, z tego 1239 mogło przystępować do Komunii św. Teren parafii zamieszkiwała grupa ewangelików, którzy posiadali swój kościół parafialny w Chełmży. W samym Papowie Biskupim na 339 mieszkańców 30 było wyznania ewangelickiego. Rozwojowi tego wyznania sprzyjał rząd pruski. Przy parafii wygasły niektóre starsze formy życia religijnego. Około 1870 przestało istnieć Bractwo św. Huberta, a w roku 1905 Bractwo św Rocha. Dynamicznie zaczął natomiast rozwijać się kult Matki Boskiej. W roku 1901 powstało Bractwo Żywego Rożańca.

Kościół parafialny, obok miejsca modlitwy, był także w czasie zaborów ośrodkiem obrony polskości oraz kultywowania uczuć patriotycznych. Tak było szczególnie np. na początku lat sześćdziesiątych, kiedy to do ziemi chełmińskiej docierały echa wydarzeń w Królestwie Polskim (manifestacje patriotyczne, pogrzeby ofiar manifestacji, wybuch powstania styczniowego itd.). Na znak jedności i poparcia dla tych poczynań organizowano w kościele papowskim nabożeństwa żałobne oraz śpiewano pieśni religijno-narodowe.

organy

Po zakończeniu I wojny światowej diecezja chełmińska powraca w granice odrodzonego państwa polskiego. Niestety w nowych granicach Rzeczypospolitej nie znalazł się cały obszar diecezji. Część terenów pozostała w granicach państwa niemieckiego oraz Wolnego Miasta Gdańska. W roku 1925 papież Pius XI na mocy bulli "Vixdum Poloniae unitas" dostosował granice kościelne do nowych granic Polski. Parafia papowska znalazła się oczywiście w granicach państwa polskiego.

Parafia zaczyna ożywiać swoją działalność. Dzieje się to głównie za sprawą księdza proboszcza Jana Ziemkowskiego, który otaczał opieką duszpasterską parafię w latach 1921-1933.

W roku 1921 zrodziła się myśl utworzenia kaplicy parafialnej we wsi Grzegorz (jedna z najbardziej oddalonych miejscowości od kościoła parafialnego). Wkrótce potem wspólnym wysiłkiem udało się adoptować na kaplicę część poniemieckiego dworu. W drugi dzień świąt wielkanocnych w roku 1923 ks. Jan Ziemkowski odprawił pierwszą mszę św. w nowej kaplicy.

Owocem działalności duszpasterskiej w parafii jest powstanie kilku bractw i stowarzyszeń. Wynika z nich, że w 1928 roku około 1000 osób było aktywnie zaangażowanych w życie parafii.

Przejawem aktywności parafian była chęć zbudowania domu katolickiego, który by służył poszczególnym grupom, a jednocześnie był centrum życia kulturalnego parafii. Rozpoczęła się wielka akcja zbierania funduszów. Parafianie organizowali loterie, przygotowywali przedstawienia teatralne, z których dochód przeznaczono na dzieło powstającego domu. Napływało wiele ofiar. Budynek został ukończony na początku lat trzydziestych. Ksiądz Jan Ziemkowski zorganizował w parafii w 1932 roku pierwsze w diecezji półzamknięte rekolekcje stanowe.

Dnia 26 kwietnia 1931 roku powstało pod przewodnictwem ks. Jana Ziemkowskiego Stowarzyszenie na rzecz utworzenia stałej parafii w Grzegorzu. Stowarzyszenie zwróciło się do Ministerstwa Rolnictwa w Warszawie o przedzielenie na cele kościoła i parafii część dzierżawionego dotychczas dworu oraz zabudowań folwarcznych przy dworze. Kiedy władze odpowiedziały pozytywnie, biskup Stanisław Wojciech Okoniewski dekretem z dnia 1 października 1938 roku erygował parafię w Grzegorzu. Z parafii papowskiej weszły do niej miejscowości Grzegorz oraz część Dubielna. Czasowo administrację nad parafią przejął proboszcz papowski ks. Albin Kroplewski. On z kolei powierzył pracę duszpasterską wikariuszowi ks. Janowi Achtabowskiemu, który w styczniu 1939 roku otrzymał nominację na proboszcza.

Kościół pw śsw. Mikołaja w Papowie Biskupim

Kolejny rozdział w historii kościoła chełmińskiego rozpoczyna się od momentu wybuchu II wojny światowej. Biskup ordynariusz Stanisław Okoniewski w ostatniej chwili wyjechał z Pelplina i udał się przez Rumię do Rzymu. Sufragan biskup Konstanty Dominik, jako wikariusz generalny przejął władzę w diecezji, jednakże już wkrótce choroba uniemożliwiła mu działalność. Dnia 5 grudnia 1939 administratorem diecezji został biskup gdański Karl Maria Splet. W czasie wojny diecezja chełmińska poniosła największe straty osobowe i materialne. Zmarło 360 kapłanów, co stanowiło około połowy kleru diecezjalnego, nie licząc zakonników i kleryków. Z tej liczby około 300 zostało zamordowanych. Większość kościołów zamknięto, a prawie wszystwkie zostały ograbione z cenniejszych rzeczy. Kilkanaście kościołów zostało zburzonych, a przeszło 20 wypalonych. Niszczenie kaplic, figur, krzyży, cmentarzy, pelenie bibliotek i archiwaliów kościelnych to codzienność okupacji hitlerowskiej.

Proboszcz papowski ks. Albin Kroplewski pozostaje w parafii do jesieni 1941 roku, kiedy to zostaje aresztowany i przewieziony do obozu w Dachau. Tam ponosi śmierć dnia 21 lipca 1942 roku. W roku 1940 przybywa do parafii ksiądz Paul Heribert Schwanitz. Był on franciszkaninem narodowości niemieckiej, pracował w Nadrenii. Jako kaznodzieja naraził się jednak ówczesnej władzy niemieckiej i musiał uciekać. Przebywał najpierw w Czechosłowacji, a następnie przybył do Polski. Mimo że był napiętnowany przez władze hitlerowskie, został skierowany do pracy w Papowie. Taka decyzja była zapewne podyktowana brakiem kapłanów narodowości niemieckiej na terenie diecezji chełmińskiej. W parafii przebywał do października 1945 roku. Już od września 1939 roku okupanci przystąpili do niszczenia krzyży i figur przydrożnych na terenie parafii papowskiej. Część z nich schowali mieszkańcy z narażeniem życia. Kościelny, Franciszek Araszewski, ukrył w stodole zabytkową rzeźbę Matki Boskiej z Dzieciątkiem, która znajdowała się w ołtarzu głównym oraz inne figury i lichtarze. W 1942 roku zabrano z kościoła dwa dzwony. Gestapo zagrabiło też księgę ślubów z lat 1739-1902.

Działania wojenne, szczególnie zimą 1945 roku, doprowadziły do częściowego zniszczenia kościoła. Wycofując się oddziały niemieckie zaciekle broniły Papowa. Na wiezy kościelnej mieścił się punkt obserwacyjny. Przez kilka dni trwały walki, dochodziło do walki wręcz. W czasie walk poważnemu uszkodzeniu uległy dach, wieża i całe sklepienie kościoła.

Po wyzwoleniu Papowa Rosjanie uczynili z plebanii na kilka mięsięcy siedzibę dowództwa. Owocem pobytu była częściowa dewastacja plebanii oraz zniszczenie bardzo cennej kroniki parafialnej i części ksiąg metrykalnych.

Po zakończeniu wojny diecezja chełmińska pozostała w przedwojennych granicach. Jej powierzchnia wynosiła 16 582 km2. Początkowo zarządzał nią administrator apostolski ks. Andrzej Wronka. Od roku 1946 ordynariuszem został biskup Kazimierz Kowalski. Jego następcami byli biskupi Bernard Czapliński i Marian Przykucki. Ważne wydarzeżnie w historii powojennej diecezji miało miejsce dnia 25 marca 1992 roku. Tego dnia papież Jan Paweł II bulla "Totus tuus Poloniae populus" dokonał nowego podziału diecezjalnego w Polsce. Diecezja chełmińska została podzielona. Z jej obszaru utworzono przede wszystkim diecezję pelplińską i toruńską. Diecezja toruńska została w przybliżonych granicach diecezji chełmińskiej. Pierwszym jej biskupem został Andrzej Wojciech Suski, dotychczasowy biskup pomocniczy diecezji płockiej.

Już w roku 1946 przybył do Papowa ksiądz Józef Lemańczyk i zaczął wraz z wiernymi tworzyć życie parafialne w wolnej Polsce. Przede wszystkim zaczęto usuwać szkody wojenne. Najpierw przystąpiono do odbudowy dachu kościoła, ponieważ w czasie deszczu wnętrze światyni zalewane było wodą. Poza tym ksiądz chcąc odprawiać Mszę św. musiał wybierać taki ołtarz, przy którym nie kapało na głowę. Po dachu przyszła kolej na odnowienie całego wnętrza, które miało miejsce w latach 1951-1952.

Powojenna rzeczywistość polityczna nie sprzyjała Kościołowi. Już od końca lat 40-tych rozpoczęła się oficjalna antykościelna kampania. Na mocy ustawy z dnia 20 marca 1950 roku o dobrach martwej ręki, zabrano wszystkie majątki kościelne. Między innymi i nieruchomość ziemską należącą do kościoła parafialnego w Papowie Biskupim. Ówczesny proboszcz ks. Józef Lemańczyk wystosował dnia 20 sierpnia 1950 roku pismo protestacyjne, w którym wskazał, że na posiadaniu nieruchomości ciąży obowiązek fundacyjny odprawiania co sobotę wieczorem nabożeństwa różańcowego. W związku z tym Państwo musiało tę sprawę uregulować. Oczywiście pismo zbagatelizowano.

W latach 50-tych odebrano także bezprawnie parafialny dom katolicki. Ówczesne władze stwierdziły, że są w stanie lepiej go wykorzystać i na jego bazie zapewnić rozwój kulturalno-oświatowy okolicznej ludności.

ołtarz główny

Jak kształtowało się życie religijne w parafii? Trudno jest znaleźć jedną miarę religijności. Na pewno sercem parafii był i jest kościół, w którym gromadzą się wierni na Eucharystii. Poza tym silnie rozwija się kult Maryi. Można powiedzieć, że Maryja tworzy pewną duchowość parafii. Dwukrotnie nawiedziła parafię w kopii Cudownego Obrazu z Jasnej Góry (na początku lat sześćdziesiątych i w 1988 roku). Wielkim przeżyciem była peregrynacja obrazu Matki Boskiej po wszystkich rodzinach w parafii. Było to duże wydarzenie nie tylko dla poszczególnych rodzin, ale także dla całych miejscowości, gdzie akurat przebywał obraz. Wierni, jak nigdy dotąd gromadzili się w domach (jak pierwsi chrześcijanie) na wspólnej modlitwie i w widoczny sposób tworzyli wspólnotę ludzi wierzących. Od roku 1965 w kościele w każdą środę odprawiana jest nowenna do Matki Bożej Nieustającej Pomocy. Poza tym kult Maryi pogłębiany jest i rozwijany przez liczne pielgrzymki (także piesze) na Jasną Górę. Owocem kultu maryjnego było wprowadzenie w parafii drugiego odpustu Matki Boskiej Częstochowskiej. Poza tym parafianie pobudowali w roku 1985 grotę ku czci Matki Boskiej. Ważny element kultu maryjnego stanowi modlitwa różańcowa. Obecnie w parafii istnieje 13 Kółek Różańcowych dorosłych, młodzieży i dzieci. Poza tym prawie wszystkie miejscowości posiadają figury Matki Boskiej, przy których gromadzą się wierni zawsze w maju na modlitwę. Na życie wspólnoty parafialnej obok modlitwy składa się także praca. Wszystkie remonty (np. dachu w 1975-1980 roku), budowy (np. nowej plebanii - 1980, groty - 1985, kostnicy - 1987) odbywają się przy czynnym udziale parafian. Największym dziełem było na pewno pobudowanie kaplicy w Bartlewie w roku 1985.

Na koniec warto jeszcze dodać, że parafia w Papowie Biskupim, obok ośrodka życia religijnego, była w przeszłości i jest teraz miejscem życia kulturalnego. To z parafii i poprzez parafię wyszło wiele cennych inicjatyw, akcji, które wniosły wiele dobrego w życie tego środowiska.

Waldemar Rozynkowski. Zarys dziejów gminy Papowo Biskupie. Papowo Biskupie 1996.

.: © 2002-2016 :.